سه شنبه ۲۸ دي ۱۳۹۵
ترویج آموزه های قرآنی ؛ لازمه حفظ محیط زیست از سوی دانش آموزان
اگر می خواهیم دانش آموزان مقطع ابتدایی در حفظ محیط زیست فعال و کوشا باشند نیازمند ترویج تعالیم و آموزه های دینی قرآنی در بین آن ها هستیم.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی قم فردا،حفظ محيط زيست پیرامون ما یکی از مهمترین مسائل روزمره جامعه امروز ماست. خداوند طبیعت را برای بهره مندی متعادل و عاقلانه در اختیار انسان قرار داده و استعدادهای لازم را در وجود وی به ودیعه نهاده است، اما انسان با رفتارهای ناصحیح خود، محیط زیست را تخریب کرده است.

 

از سوی دیگر انسان مسئول رشد و کمال خویش است که جز با تأسی به تعالیم قرآنی و دینی میسر نیست. نقش نهادهای آموزشی در ارتباط با تشریح پیوند تعالیم دینی و قرآنی با طبیعت و محیط زیست تعیین کننده به نظر می رسد. لذا آموزش در سطوح مختلف سنی، می تواند تأثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیست محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشد.

 

 آشنایی جوانان و نوجوانان با علوم پایه زیست محیطی در مقاطع مختلف تحصیلی می تواند روحیه سازگاری و حس مسئولیت پذیری در حفاظت از منابع طبیعی را در آن ها تقویت کند. مباحثی نظیر تعامل صحیح با محیط زیست، آموزش نگهداری و بهبود کیفیت محیط زیست، شناخت محیط زیست سالم، شناخت تنوع زیست محیطی و چگونگی تسخیر محیط زیست از اهداف قرآن و تعالیم دینی هستند که ضرورت حفاظت محیط زیست را برای همگان روشن می سازند. این هدف تربیتی، جز با افزایش دانش و تقویت مکانیسم های تغییر رفتار با کمک آموزش های دینی و قرآنی در محیط های آموزشی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

 

 واضح است که افزایش آگاهی های محیط زیستی می تواند نگرش افراد و دانش آموزان را تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت به رفتارهای مسئولانه نسبت به محیط زیست منجر شود. به عبارت دیگر کسب مهارت های لازم برای حفظ محیط زیست در طول زندگی فرد، مستلزم آموزش است که باعث افزایش دانش، تغییر نگرش، افزایش مهارت ها، تغییر عادات و به طور کلی تغییر شیوه زندگی افراد می شود. شناخت ارزش های محیط زیستی با کمک قرآن و آموزش های دینی یک سلسله باید ها و نبایدهای تربیتی به همراه خواهد داشت، به همین دلیل محتوای آموزشی لازم را باید برای تحقق این هدف تدوین نمود.


مبانی حفظ محيط زيست در قرآن آموزش هدفدار بودن محيط زيست در قرآن برای دانش آموزان  طبیعت و فرآیندهای طبیعی تا حدی می توانند رهنمونی به شناخت خداوند باشند. اهتدای طبیعی که در طبیعت وجود دارد، نشانه ای برای اهتدای اختیاری به سوی خداوند است. از نظر قرآن مجموع پدیده های طبیعی به سوی مقصد نهایی خویش یعنی خداوند در حرکت هستند. دانش آموزان نیز با توجه به آیات و نشانه ها در قرآن کریم درمی یابند که از نظر قرآن كريم، آفرينش جهان هستي و مظاهر‌ گوناگون‌ آن‌ هدف‌دار است.

 

هدف‌داري آفرينش در قرآن با تعابيري مختلف مانندِ حق بودن، نـفي لعب و نفي باطل بودنِ‌ خلقت‌، بازگو‌ شده است. (احقاف/ 3؛ روم/ 8 ؛ تغابن/ 3؛ انعام/ 73؛ دخان/ 39؛ يونس/ 7؛ دخـان/ 38‌؛ انـبياء‌/ 16) از ديد قرآن كريم و روايات اسلامي اهداف آفرينش در طول يكديگر قرار دارند نه در‌ عرض‌ هم. از اين رو مي‌توان برخي از اين اهداف را هدف مـتوسط‌ و پاره‌اي‌ را اهداف عالي دانست. اهداف مياني نيز‌ زمينه‌ساز‌ تحقق‌ هدف برتر و نهايي است.


يادآوري اين نكته‌ بايسته‌ است كه دو وجه در پرسش از هدف آفرينش نهفته است: نخستين وجه‌، پرسش‌ از فايده پديده‌ها و موجودات آفرينش‌ است‌؛ بـراي مثال‌ هنگامي‌ كه‌ سؤال مي‌شود، هدف آفرينش محيط زيست چيست؟ مراد‌ اين‌ است كه فايده و كاركرد اجزا‌ و عناصر‌ مـحيط زيست چيست و اين پديده‌ها به‌ چه‌ كار‌ مي‌آيند؟ وجه دوم، كشف‌ انگيزة‌ آفريدگار هستي است؛ يعني‌ هدف‌ و مقصود خداوند متعال از اين آفرينش‌گري چيست؟ برخي از‌ اهداف‌ مهم آفرینش در قرآن که الگوی فکری دانش آموزان خواهد بود عبارتند‌ از‌:


1- بهره‌رساني و خدمت موجودات و محیط زیست به انسان
دانش آموزان باید بدانند بهره‌رساني به انسان يكي از‌ اهداف‌ آفرينش هستي ذكر شده است. قرآن‌ كريم‌ گاه‌ با‌ تعابيري‌ كلي و گاه با‌ ذكر‌ نام برخي مخلوقات، آن‌ها را در خدمت انسان معرفي مـي‌كند؛ «هـُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمـْ مـَا فـِى‌ الْأَرْضِ‌ جَمِيعًا‌« (بقره/ 29)؛ اوست آن كه آفريد بـراي‌ شما‌ جميع‌ آنچه‌ در‌ زمين‌ است. «اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مـَاءً فـَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ» (رحمن/ 10)، خداست كه آسمان‌ها و زمين را آفريد و از آسمان آبي‌ فرستاد و به وسيلة آن مـيوه‌هايي روزي شما ساخت. (براي آيات ديگر بقره/ 22؛ انعام/ 97؛ ابراهيم/ 32؛ نحل/ 5، 10ـ11 و 80 ـ 81 ؛ طه/ 53؛ يس/ 80 ؛ غافر/ 64 و 79‌(


2- شناخت دانش آموزان از توحید و شئون مختلف آن از طریق قرآن
توحيد پاية اعتقادات اسلامي و به معناي يكتا دانستن مبدأ هستي يعني خداست و گوياي اين حقيقت كه‌ تمام‌ هستي را خداوند متعال آفريده است و استمرار حيات و كنترل و نگهداري آن نيز بر عهدة اوست.

 

دانش آموزان با تفکر در آیات قرآن پی می برند که توحيد، اساسي‌ترين مفهوم قرآني است که، نمايانگر هدف نهايي آفرينش جهان و انسان است. در‌ برخي‌ آيات قرآن، ضمن توجه به ابعاد‌ گوناگون‌ توحيد‌، بر تحقق شئون مختلف آن تأكيد شده است: «اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتـَعْلَمُوا أَنـَّ‌ اللَّهـَ‌ عَلَى‌ كُلِّ شَىْءٍ قَديرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ‌ شَىْءٍ‌ عِلْمًا»(طلاق/ 12)؛ خدا همان كسي است كه هفت آسمان ‌و همانند آن‌ها، هفت زمين را آفريد. فرمان [خدا] در‌ ميان‌ آن‌ها‌ فرود مي‌آيد تا بدانيد كه خدا بر هر چيزي تواناست‌ و به راستي دانش وي هر چيزي را در بر گرفته است.


نگاه توحيدي‌ِ انسان، رابطة سه‌گانة او با خدا و جامعه و محيط زيست را كمال مي‌بخشد. در پرتو اعتقاد‌ به‌ توحيد است كه مظاهر گوناگون محيط زيست مانند كوه، دشت، دريا به صورت‌ اجزاي‌ منسجم يك حقيقت جلوه مي‌كند و همگي تجلي‌گاه‌ جمال‌ و جلال‌ خداوند مي‌گردد. اين نوع نگرش كه نويسنده‌ آن‌ را «نگرش آيه‌اي» مي‌نامد، مهم‌ترين تـفاوت نگاه اسلامي به محيط زيست در مقايسه با‌ نگاه‌هاي‌ ديگر است. نگرش آيه‌اي به‌ پديده‌هاي‌ طبيعت، انسان‌ را‌ به‌ اساسي‌ترين حقيقت هستي يعني توحيد رهنمون‌ مـي‌گردد‌.



طبیعت همراه قوانین و سنت های حاکم بر آن، نظام هماهنگ و تحت فرمان اوامر الهی است. از این رو در جهان بینی هایی که طبیعت را تحت سنت ها خداوند دارا هماهنگی بنیادین می بینند، همواره نمونه اعلای تسلیم را یادآور می شوند.( نصری، 1388، ص 202)
برخی از آیات قرآن (فصلّت، 11 ؛ روم، 26) که ارتباط مستقیمی با موضوع تسلیم دارند، بیانگر آن هستند که طبیعت از سر شعور، تسلیم پروردگار خویش است. طبق بیان قرآن کریم، خداوند بر همه چیز قادر است )طلاق،12) و همه اجزای طبیعت فرمانبردار بی چون و چرای اوست. با این حال فرمان و اختیار طبیعت به دست انسان است یا در جهت منافع انسان حرکت می کند: «وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا ر کُوبُهُمْ وَمِنْهَا یَأْکُلُونَ؛ و آنها را براى ایشان رام گردانیدیم. از برخى شان سوارى می گیرند و از بعضى مى خورند.»(نحل، 12؛ یس 72)


یکی از ابعاد اخلاقی این گونه آیات، آن است که آدمی خود را در برابر محیطی میبیند که از رو آگاهی، تسلیم پروردگار شده، خود را در اختیار انسان نهاده است. شایسته است که انسان با استفاده بهینه از مواهب این طبیعت و رعایت حقوق سایر اجزای طبیعت، همآوا با هستی و فرمان بردار واقعی خداوند باشد.


شناخت تنوع‌ زيستي‌ از طریق قرآن و تعالیم دینی


اصطلاح تنوع زيستي از اصطلاحات جديد دانش‌ محيط زيست‌ است‌ كه‌ با‌ توازن‌ زيستي ارتباط تنگاتنگ دارد. اين اصطلاح به معناي گوناگوني حيوانات، گياهان و ميكرو ارگانيسم‌هاي محيط زيست است. بر اساس گزارش برنامة محيط زيست ملل متحد، تعداد گونه‌هاي شناسايي‌شده در كرة زمين‌ حدود 000/600/13 گونه است.(اردكاني، 1388، ص 108) انقراض نامتعارف يك گونه سبب اختلال جدي در روند زندگي و فعاليت گونه‌هاي ديگري است كه با آن‌ها در ارتباط است. «امنيت‌ غذايي‌ »، تأمين نيازهاي دارويي و نيز خلق چشم‌اندازهاي زيبا و ايجاد تفرجگاه‌هاي طبيعي، همگي وابسته به تنوع زيستي است.


شايد‌ يكي‌ از روشن‌ترين اشارات قرآني به‌ تنوع‌ زيستي را در سورة مباركه فاطر بتوان يافت: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنـْزَلَ مـِنَ السـَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ‌ بِيضٌ‌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ‌ سُودٌ٭‌ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانـُهُ( (فـاطر/ 27ـ 28)؛ آيا نـديده‌اي كه خدا از آسمان، آبي فرود آورد و به [وسيلة] آن ميوه‌هايي كه رنگ‌هاي آنها گوناگون است، بيرون آورديم؟ و از‌ برخي‌ كوه‌ها، راه‌ها [و رگه‌ها]ي سپيد و گلگون به رنگ‌هاي مختلف و سياه پررنگ [آفريديم] و از مردمان و جانوران و دام‌ها كه رنگ‌هايشان، همان گونه مختلف است [پديد آورديم]. در اين دو آية شريفه به‌ تنوع‌ عناصر محيط زيست‌ مانند مـيوه‌ها ي رنگارنگ، كوه‌ها و راه‌هاي مختلف با رنگ‌هاي متنوع آن و جانوران و دام‌ها اشاره شده است (براي گونه‌هاي‌ ديگر ر.ك: انعام /3، 99 و 141؛ طه /53؛ زمـر/ 21)


بحث و نتیجه گیری

 

نتایج تحقیقات دانشمندان و اندیشمندان تعلیم و تربیت نشان داده است. آگاهی های دانش آموزان و دانشجویان نسبت به محیط زیست اندک است و نمی توانند نسبت به محیط زیست و مشکلات آن نگرش تأثیرگذاری داشته باشند.

 

آموزش های محیط زیستی مفید و کارآمد در ارتقای دانش، نگرش و مهارت های محیط زیستی تأثیر فراوان دارند. دلایل فوق نشان می دهند که تعیین حفاظت محیط زیست با استفاده از تعالیم دینی و قرآنی و به عنوان یک هدف تربیتی ضروری است و آموزش بر اساس آن می تواند در حفاظت از محیط زیست نقش تعیین کننده ای داشته باشد.

 

همانطور که مشخص است افزایش و تغییر در دانش و آگاهی های محیط زیستی و ایجاد حساسیت لازم نسبت به محیط زیست، مستلزم آموزش است. آموزش معمولاً به ارزش های زیست محیطی توجه دارد. شناخت ارزش های محیط زیستی باید ها و نباید های تربیتی به همراه دارد. این ارزش ها و بایدها و نبایدها را باید مبنای تعیین اهداف تعلیم و تربیتی در حوزه محیط زیست و در نهایت تنظیم محتوای برنامه درسی قرار داد.

 

 قرآن کریم و مبانی دینی در شناخت محیط زیست آیات و نشانه های فراوانی ارائه نموده و حفاظت از محیط زیست را به مثابه یک هدف تربیتی تبیین نموده تا آن را پایه و اساس زندگی و تعلیم و تربیت قرار دهد. بر مبنای تعلیمات دینی و قرآنی: 1- طبیعت، آیت خدا و تجلی صفات و اسامی خداوند است. 2- طبیعت، دارای نظم و هدفدار می باشد و بر اساس تدابیر حکیمانه الهی اداره می شود. 3- طبیعت، مخلوق مستمر خداوند است. 4- طبیعت دارای عشق و شعور است. 5- دو چهره ملکی و ملکوتی برای طبیعت وجود دارد. 6- مایه آرامش بشر طبیعت است. 7- قوانین و سنت های آسمانی حاکم بر طبیعت است. 8- انسان طبیعت را در تسخیر خود دارد. 9- مسئولیت انسان در برابر طبیعت مشخص است.

 


آموزش می تواند تاثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیست محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشد. آشنایی جوانان با علوم پایه زیست محیطی در مقاطع مختلف تحصیلی می تواند روحیه سازگاری و حس مسئولیت پذیری در حفاظت از منابع طبیعی را در آن ها تقویت کند. متأسفانه هنوز دروس قابل توجه و کارآمدی با عنوان محیط زیست، در متون درسی مدارس کشور گنجانده نشده و فقط به بخش های محدودی از کتاب های علوم وسیعی اکتفا شده است. در دانشگاه ها نیز به جز رشته های تخصصی محیط زیست و منابع طبیعی و تا حدودی کشاورزی در دیگر رشته ها دروس محیط زیست حتی دروس اختیاری آنان ارائه نشده است.

 

 بدیهی است در چنین وضعیتی مطلوب ترین روش های آموزشی توأم با دسترسی به دانش روز و نیز تشویق دانش آموزان به یادگیری و مطالعه تمامی منابع در دسترس از جمله قرآن و تعلیمات دینی مرتبط با محیط زیست می تواند در دستیابی به اهداف مدیریتی برای حفظ و حمایت از محیط زیست کمک موثری کند. آموخته های قرآنی و دینی می تواند توسط افراد در زندگی روزمره استفاده شود و این آموزش ها زمانی بیشترین کارایی را خواهد داشت که افراد با استفاده از راهکارهای اجرایی کسب شده در تحلیل دستورات قرآنی و دینی درصدد رفع مشکلات و موانع زیست محیطی برآیند.

 

 گردش علمی و طبیعت گردی؛ فعالیتی است که خارج از محیط آموزشی یا کلاس درس صورت می گیرد و یک روش آموزشی است که باعث می شود دانش آموزان محیط طبیعی و ارتباط بین موجودات زنده وغیر زنده را لمس کنند که یکی از سفارشات قرآن کریم در باب موضوع محیط زیست می باشد. گردش علمی باعث می شود مشاهده در دانش آموزان تقویت و سؤالات مختلفی برای آنان مطرح شود که برای به دست آوردن جواب، شروع به طرح پرسش های متعدد و جمع آوری اطلاعات و یافتن معماهای به وجود آمده می کنند.
منابع و مآخذ
1. اردكاني‌، مـحمدرضا، اكولوژي، تـهران، دانـشگاه تهران‌، 1388‌ ش.
2. حرّ عاملي، محمد بن‌ حسن‌، وسائل‌ الشيعی‌ الي‌ تحصيل مسائل الشريعه‌، قم‌، آل البـيت(ع) ، 1409 ق.
3. طوسي، محمد بن حسن، التبيان‌ في‌ تفسير القرآن، تحقيق احمد حبيب قـصير العـاملي، 1409 ق.
4. مجلسي، محمدباقر، بحار الانوار الجـامعی لدرر‌ اخـبار‌ الائمی‌ الاطهار، بيروت، مؤسسی الوفـاء، 1403 ق.
5. مـطهري، مـرتضي، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1377 ش.
6. نراقي، محمدمهدي، جامع السعادات، تـصحيح‌ مـحمد كلانتر، 1390 ش.
7. نصري، عـبدالله، فـلسفة آفرينش، تهران، دفتر نـشر معارف، 1388‌ ش.
8. نهج البلاغه‌، ترجمة‌ سـيدجعفر شـهيدي

فاطمه وحدتي وثوق

 

انتهای پیام/

برچسب ها : قرآن
*نام و نام خانوادگي :

پست الکترونيکي :

*مطلب :
۱) نظراتی را که حاوی توهین، هتاکی و افترا باشد را منتشر نخواهد کرد .
۲) از انتشار نظراتی که فاقد محتوا بوده و صرفا انعکاس واکنشهای احساسی باشد جلوگیری خواهد شد .
۳) لطفا جهت بوجود نیامدن مسائل حقوقی از نوشتن نام مسئولین و شخصیت ها تحت هر شرایطی خودداری نمائید .
۴) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید .